Een archeologie van momenten

Een brief is, in zekere zin, altijd in de tegenwoordige tijd geschreven; het is een directe indruk van een moment in de tijd, zonder de luxe van een bredere context. Brieven zijn inherent grillig, samengesteld uit ruwe gedachten en ongefilterde reflecties, waarbij geen aandacht wordt besteed aan “leesbaarheid”. Een brief meandert door uitweidingen en toevoegingen en weerspiegelt de stroom van bewustzijn die onze dagelijkse gedachten plaagt. Het ongrijpbare karakter van de vorm is de charme ervan, omdat het communicatie emotioneel in plaats van rationeel sorteert en fragmenteert.

Ironisch genoeg staan brieven in films quasi haaks op deze gedachte. Ze leunen dichter aan bij de briefroman, waarin brieven in de eerste plaats dienen als narratief middel om feiten en motieven duidelijk weer te geven. Brieven in films zijn net als elk ander middel binnen de filmische vertelkunst: geabstraheerd en gecompartimenteerd, functioneel en nauwkeurig. In films van Lubitsches Gouden Eeuw-romances tot de Oscarwinnaars van Spielberg, zijn ze een effectief middel om de plot en de psychologie over te brengen. Filmbrieven daarentegen verschijnen slechts af en toe in wat eufemistisch “radicale” of “outsider”-cinema wordt genoemd. Het lijkt bijna alsof hun bestaan op zich een belediging is voor de filmgrammatica.

Elk fragment in Lettre à Mohamed draagt de kwaliteiten van een videodagboek in zich, met als enige esthetische of narratieve bedoeling het bewaren van een vluchtige herinnering, waarbij de sfeer van een specifieke tijd en plaats wordt vastgelegd. Zo scant een handheld Super 8mm-camera een Tunesische medina en levert zo het archeologische bewijs van een plek die nooit meer hetzelfde zal zijn. Een digitale camera volgt grappende tienerjongens tussen het puin van een met graffiti beklad en ontheiligd gebouw. Oude mannen drinken buiten en praten honderduit over hoe de dingen zijn veranderd.

De filmbrief verwijst sporadisch naar de afgezette dictator Ben Ali. Het spook van zijn schrikbewind hangt als een donkere wolk boven de film, maar dit werk gaat eigenlijk over de nasleep van zijn verdwijning; de hoop en dromen die voortkomen uit een nieuw begin, tegenover de open wonden en desillusie door de zich steeds weer herhalende geschiedenis. Gezichten lachen, verlangen en rouwen. Vrolijke liedjes schallen uit de radio terwijl het stadsbeeld wordt omlijst door een vuile autoruit, als een organische filmische ingreep.

Op zichzelf neigt archiefmateriaal een geïdealiseerd verleden te tonen. Of het nu gaat om officiële geschiedenis of een koloniale blik, het staat ver af van de werkelijk beleefde ervaringen. In een van de sequenties wordt een idyllisch feest afgebeeld, met vrolijke scènes die snel van toon veranderen wanneer men zich realiseert dat het optimisme rond verandering nooit is uitgekomen; in plaats van een historisch verslag blijven de scènes voortleven als iets ambitieus.

Deze audiovisuele brief is meer dan een registratie, hij geeft uitdrukking aan het onregistreerbare, de sfeer die je niet in een specifiek kader kan vangen, maar die door zijn juxtapositie als een cumulatief effect gaat voelen. Het soort artefact waar archeologen allicht naar smachten ontstaat: een affectieve tijdcapsule die telkens meer onthult als je ernaar terugkeert; de krachtigste brief die er bestaat.