Wie staat nog recht?

Plots onderbreken loeiende sirenes dit monotone stadstafereel. Iedereen in beeld vervalt in een akelige stilte, behalve een man in een wit shirt, die verbaasd, of onverschillig, om zich heen kijkt en vervolgens snel verdwijnt, alsof hij zich bewust is van de verstoring die hij veroorzaakt. Deze pauze markeert de minuut stilte die het Turkse volk elk jaar eerbiedigt ter herdenking van Mustafa Kemal Atatürk, de stichter van de Republiek Turkije, op de dag en het eigenlijke uur van zijn overlijden.

Het is een indrukwekkend beeld: één minuut staat de wereld stil – althans, dat is wat de Turken willen geloven. In een statische opname van zeven minuten die Opsomer twee keer herhaalt – eerst met omgevingsgeluid, daarna met een fluitende white noise – is er nooit écht sprake van volledige verstilling. Verspreid over het plein blijven mensen inderdaad plichtsgetrouw staan; zelfs de buschauffeur stopt. Maar, onverschillig voor politieke of sociale ernst, breekt de zon door de wolken en blijven de vogels vliegen. Op de achtergrond wappert een Turkse vlag halfstok en bewegen reclameborden op en neer. Na deze semi-stille onderbreking gaat de scène terug over tot de orde van de dag, alsof er niets is gebeurd; de enige uitzondering is het volkslied dat vaag op de achtergrond speelt. Het leven beweegt verder, en Atatürk blijft dood.

Als sociaal fenomeen wekt deze herdenking van de nationale leider ongetwijfeld de nieuwsgierigheid van buitenstaanders: zijn cultus verbindt decennia na zijn dood nog steeds een hele natie. Naast Opsomers film positioneren ook andere westerse werken, zoals Cynthia Madansky’s Devotion (2003) of John Smiths Flag Mountain (2010) Atatürk als de spil tussen culturele, sociale en politieke dualiteiten: het Ottomaanse Rijk versus de Turkse Republiek, Oost versus West, moderniteit versus traditie, religie versus secularisme, en nog veel meer. De geïdealiseerde en ingebeelde figuur van Atatürk is de meest directe manier om tussen deze spanningen te navigeren.

Door de totale tirannie onder het drieëntwintig jaar durende bewind van Recep Tayyip Erdoğan en zijn rechtse conservatieve partij, verschuift dit paradigma geleidelijk. Nieuwe vormen van politieke betrokkenheid worden zowel blindelings omarmd door fanatici als agressief opgelegd aan wie zich ertegen verzet. Performatieve adoratie en gedwongen gehoorzaamheid – aloude projecties op de Turkse samenleving die de westerse verbeelding extra aandikt – lijken nu de duistere, steeds meer verstikkende realiteit te zijn. Ondertussen roepen beeldvormingen op het verleden, zelfs als ze beladen zijn met onopgeloste conflicten uit de 20e eeuw, een vreemd gevoel van nostalgie op.

Dit ene tafereel, deze ene minuut stilte, zit vol culturele en stedelijke symbolen die vooral resoneren bij wie het recente verleden van het land kent: gemeentelijke politieauto’s die onheilspellend de pleinen vullen, uit roulatie genomen stadsbussen of reclame voor een muziekzender waarvan men de videoclips uit die tijd niet langer zou uitzenden.

Maar Opsomer probeert deze prille veranderingen niet te incorporeren in haar werk, omdat hun sluimerende vormen nu pas zichtbaar zijn. Haar film is eerder geïnteresseerd in het reflecteren op sociale normen in de brede zin van het woord, wiens willekeurigheid ze onthult door gebruik te maken van de filmische duur. Het rekken van tijd accentueert en deconstrueert deze normen. Mensen leven ze na en de kijker neemt dit waar. Hoe provocerend het ook mag klinken; vanuit het perspectief van symbolische autoriteit bekeken, is er niet zo’n groot verschil tussen stoppen voor een rood licht en stilstaan op 10 november – maar enkel door dat laatste geef je toe aan het beeld van de Ander.