Voorbij de lege sokkel van Leopold II

De kortfilm Speech for a Melting Statue van Collectif Faire-part opent met de woorden van Marie Paule Mugeni: “Ik wil me voortbewegen op het ritme van de tijd, geleid door het geruis van de bladeren die de vruchten van de bevrijding aankondigen.” De dichteres schreef de profetische speech voor de dag waarop het Belgische ruiterstandbeeld van koning Leopold II op het Brusselse Troonplein verwijderd zal worden.

Een groot deel van de film bestaat uit historische videobeelden van Kinshasa, gecombineerd met de poëtische voice-over van Mugeni. We zien hoe koloniale standbeelden, waaronder dat van Leopold II, van hun voetstuk worden getrokken en in een vrachtwagen naar het museum overgebracht. Dat museum, gebouwd in de jaren 1970, bevindt zich op een heuvel nabij de grote Congostroom. Het archiefbeeld schept meteen een contrast tussen twee steden: wat in Kinshasa geschiedenis is, staat nog overeind in Brussel.

In België wordt amper gekeken naar de manier waarop Congo met koloniale monumenten omging. In 1965 kwam Joseph-Désiré Mobutu aan de macht. Zijn regime lanceerde een culturele revolutie onder de noemer recours à l’authenticité. De bevolking werd aangespoord, en soms zelfs verplicht, om terug te grijpen naar een ‘authentieke’ Afrikaanse identiteit. In die context verdwenen koloniale monumenten uit het straatbeeld.

In 2005 probeerde de toenmalige Congolese minister van Cultuur het standbeeld van Leopold II opnieuw een plaats in de publieke ruimte te geven. Meteen ontstond protest. Binnen de vierentwintig uur werd het beeld verwijderd en naar het museum overgebracht. Twintig jaar geleden al lieten de inwoners van Kinshasa, de Kinois, duidelijk horen dat ze Leopold II niet langer in hun stad duldden. En met resultaat.

De titel van de film is geïnspireerd op PeoPL, een kunstwerk van Laura Nsengiyumva, de Belgische architecte en multidisciplinaire artiest van Rwandese afkomst. Haar werk bestond uit een replica van het standbeeld aan het Troonplein, maar dan uit smeltend ijs. In 2018, aan de vooravond van de heropening, beschouwde het AfricaMuseum het project als te radicaal. Tijdens het kunstfestival Nuit Blanche werd PeoPL alsnog tentoongesteld. Voor de ogen van het aanwezige publiek—the people—smolten ijskoning en paard langzaam weg. De film symboliseert dit volksverzet door een lege sokkel zonder vorst in beeld te brengen.

Ondanks herhaalde kritiek en acties staat het standbeeld van Leopold II in 2026 nog altijd in Brussel. De stad talmt en weet niet goed wat het met het monument moet aanvangen, waardoor uiteindelijk niets gebeurt. Wanneer steden wel actie ondernemen, blijft die vaak beperkt tot een bordje met duiding of een artistieke interventie. De beslissing van de stad Gent om een beeld van Leopold II daadwerkelijk te verwijderen, blijft vrij uitzonderlijk. Het standbeeld in Brussel wordt blijkbaar als te prominent en te belangrijk beschouwd om het te verwijderen, een ingreep die sommigen als radicaal bestempelen en angst opwekt. Daardoor zal het ook in de toekomst geregeld het mikpunt van protest blijven.

In tegenstelling tot de Brusselse politiek weigert de film te talmen. Op de soundtrack brengt Mugeni een meeslepend pleidooi om het beeld van Leopold II weg te halen: het standbeeld behouden betekent ook kiezen voor het behoud van het geweld dat er symbolisch bij hoort. Tegelijk vormt haar poëzie een eerbetoon aan de lege sokkel die we zien aan het einde van de film. Want het verwijderen van een monument hoeft de geschiedenis niet uit te wissen. Integendeel: de leegte kan ruimte maken voor andere figuren en verhalen. Waarom eren we niet Paul Panda Farnana, Andrée Blouin of Thomas Kanza op die sokkel?

Halverwege de film worden de beelden uit Kinshasa afgewisseld met opnames van juni 2020 in Brussel. Daar kwamen toen zo’n tienduizend mensen op straat voor een Black Lives Matter-betoging. Een van de krachtigste beelden van die massabijeenkomst is een groep zwarte jongeren die op het standbeeld van Leopold II staat en de Congolese vlag omhoog houdt. Die scène wordt gecombineerd met een passage uit de speech die tegelijk de collectieve eis tot rechtvaardigheid en hoop uitdraagt. Die hoop komt tot uiting in de droom van een nieuwe generatie: herstel, een eerlijkere verdeling van de macht en meer gelijke kansen. “De weg is lang, maar de wind waait in de goede richting”, besluit dichteres Mugeni. België lijkt daarentegen gevangen te zitten in een eindeloos dilemma van voor- en tegenstanders.

Toch werden kleine stappen gezet in de dekolonisering van de publieke ruimte. Een werkgroep leverde een rapport af met concrete aanbevelingen. Sommigen stellen voor om koloniale monumenten in musea onder te brengen, bijvoorbeeld op een soort begraafplaats voor koloniaal erfgoed. Vandaag organiseren diaspora organisaties zoals Femiya, het Collectif Mémoire Coloniale en Bakushinta ook dekoloniale wandelingen door Brussel. Het Troonplein is daarbij een vaste halte om over de Belgische kolonisatie te vertellen. Maar als het standbeeld met sokkel naar een museum verhuist, hoe toegankelijk blijft de kennis over die geschiedenis dan?

Naast schoolgroepen trekken musea voornamelijk witte, hoogopgeleide bezoekers uit de middenklasse. Daarom is een monument uit de publieke ruimte verplaatsen naar een museum niet afdoende. Als een samenleving daarvoor kiest, dan kan die beslissing het best gepaard gaan met betere toegang tot musea en beter onderwijs over de koloniale geschiedenis en de doorwerking ervan tot vandaag.

Speech for a Melting Statue staat stil bij een maatschappelijk vraagstuk dat al langer leeft in België, onder meer dankzij acties van militanten, maar pas rond Black Lives Matter echt op de politieke agenda kwam: hoe gaan we het beste om met koloniale monumenten in de publieke ruimte? De kracht van de film ligt erin dat hij zich niet tot België beperkt, maar ook toont hoe Congo met dat vraagstuk is omgegaan.

Congo was België voor met het verwijderen van Leopold II uit het straatbeeld, maar de zogenaamde beschavingsmissie blijft er prominent aanwezig in het onderwijs en dit blijft het koloniale denken voeden. Monumenten verwijderen kan een stap zijn, maar de echte dekolonisering begint pas wanneer een samenleving ook durft haar kennis, verhalen en machtsverhoudingen te veranderen.