Als beelden sprekend liegen

Een van de hardnekkigste halve waarheden over film en met name documentaires is dat een voice-over niets anders kan zijn dan autoritair, als de stem van een toornige godheid. In een medium dat ontstond na de dood van God is die altijd misplaatst en niet van deze tijd. In de experimentele film, vol verlangen naar ‘pure cinema’, is taal bovendien vaak zelf verdacht. Vooral in lyrische of abstracte experimenten wordt het woord (zowel gesproken als afgebeeld) vaak gezien als een spelbreker, die de weg naar een volmaakt subliem beeld verspert. De films van John Smith daarentegen ondermijnen zowel dit vooroordeel over voice-overs als de veroordeling van tekst als primaire prikkel.

Op het eerste gezicht bevestigt The Girl Chewing Gum (1975) – Smiths beroemdste film in een oeuvre van vijftig jaar experimentele korte films waarin hij op speelse wijze het dagelijks leven verkent – de bijna rituele afwijzing van de voice-over door het opzichtig autoritaire karakter ervan te ondermijnen met hilarisch ingetogen humor, die doet denken aan de observerende ironie van Monty Python’s Flying Circus (1969-1974). Vanaf het begin vertolkt Smith een goddelijke stem die het filmbeeld lijkt te commanderen. De stem zegt: “Ik wil dat het kleine meisje oversteekt” en zo geschiedde het. Zijn voice-over beschrijft vervolgens de gebeurtenissen terwijl ze zich op het scherm afspelen, alvorens zich over te geven aan vrije verzinsels.

Wanneer deze commentator echter voortdurend wordt geconfronteerd met de alledaagse realiteit van Dalston, een wijk in Oost-Londen, verliest hij zijn houvast. Zodra de pan- en zoomende Arriflex 16 mm-camera zich op de Odeon-bioscoop richt, verwoordt de voice-over details die verder gaan dan de informatie die hij uit louter observatie kan verzamelen. Het is alsof de confrontatie met de bioscoop – waar het avonturenepos The Land That Time Forgot (1974) draait – aanzet tot ongeremde fictionalisering.

Kort na deze fictieve wending onthult de verteller dat hij een paar weken geleden een verkeerde conclusie trok bij een informatiebord met vacatures bij glasleverancier Steele’s aan de overkant van de straat. De woorden die hij voor Grieks aanzag, waren in feite “omgekeerd en achterstevoren Engels”. Nog zo’n voorbeeld van woorden die liegen. Aan het einde van deze bekentenis volgt nog een onthulling: de verteller geeft aan dat hij op dit moment niet naar Steele’s kijkt, maar in een veld staat, zo’n vijftien mijl verwijderd van de plek die in de beelden te zien is. Vervolgens beschrijft hij wat hij daar ziet, terwijl de camera het voetpad voor de glasleverancier blijft observeren. Wanneer het commentaar weer aansluit bij de beelden, beschrijft de voice-over een voorbijganger als iemand die zojuist het plaatselijke postkantoor heeft beroofd. “Het inbraakalarm gaat nog steeds af,” voegt de stem toe, terwijl het alarm dat sinds het begin van de film afging, op dit moment juist niet te horen is. De camera zoomt uit van een rij met voornamelijk kinderen die aanschuiven bij de kassa van Odeon.

Samen met de straatgeluiden van Dalston klinkt het alarm pas weer in het volgende en laatste shot van The Girl Chewing Gum, waarin het veld met de boom en de hoogspanningsmasten te zien is dat de verteller eerder beschreef. Als wat de verteller toen aangaf klopt, dan zijn we nu vijftien mijl verderop, waar het alarm en de straatgeluiden dus niet meer te horen kunnen zijn. De camera maakt een volledige cirkel, maar we krijgen de verteller niet te zien. Ook al beweerde hij dat hij in het veld stond met een microfoon en van daaruit zijn commentaar gaf.

De voice-over ontbreekt in het tweede en kortste shot van The Girl Chewing Gum, maar zijn woorden klinken nog steeds na. Hoewel deze ‘aanwezige afwezigheid’, in combinatie met de rondcirkelende camera, de verwachting wekt dat we de verteller mogelijk te zien krijgen, komt die niet uit. Vertelde de voice-over ons (ook) niet de waarheid toen hij beweerde in het veld te zijn? Of worden we nu geconfronteerd met een bedrieglijk beeld dat weigert de verteller te tonen? In een interview, decennia na het voltooien van zijn film, zei Smith dat hij de plek twee keer bezocht, een keer om het veld te filmen en een keer om de voice-over op te nemen. Of dat nu waar is of niet, blijkt niet uit de film. Wat we wel zien, zijn de hoogspanningsmasten en elektriciteitskabels die (vermoedelijk) het landelijke gebied verbinden met het Londense stadscentrum.

Die visuele verbinding is minder duidelijk dan de link die de voice-over ons voorhield. Het woordeloze einde van The Girl Chewing Gum laat ons achter met minstens evenveel onzekerheden als het voorafgaande shot met commentaar. De onbetrouwbare verteller riep een sfeer van wantrouwen op, maar is niet de enige die ons misleidt. Terwijl taal een dubbelzinnig kader creëert waarin beelden kunnen gedijen, openbaart het beeld de misvatting van de uitspraken van de voice-over. We zien woorden liegen. De afwezigheid van woorden versterkt het beeld, terwijl de bedrieglijkheid van taal evenzeer twijfels wekt over datzelfde beeld. We beseffen dat ook beelden kunnen liegen. En dat we misschien woorden nodig hebben om dit te onthullen.

Met zijn humoristische kritiek op het naturalisme in documentaires verheft Smith het beeld niet tot een autoriteit die de plaats van de gesproken taal inneemt. Zelfs een duidelijk beeld kan ons in het ongewisse laten. Woord en beeld zijn beide dubbelzinnig en kunnen niet zonder elkaar bestaan in het construct dat we ‘film’ noemen.

De verteller grijpt de ene na de andere strategie aan in een verwoede poging de controle te behouden. Tijdens een zoom-in op een klok doet de voice-over zelfs alsof hij de tijd in zijn greep heeft. De overmoed van de controlerende stem ligt nu volledig bloot. Dit deel van The Girl Chewing Gum kan worden geïnterpreteerd als een knipoog naar de structuralistische cinema (die zeer aanwezig was in de kunstenaarsfilms van de jaren 70) en z’n verlangen om de ervaring van het verstrijken van de tijd over te brengen. Evenzo is een 360°-beweging van de camera een knipoog naar dat soort experimentele film. Maar is het uitsluitend visuele beeld dan meer onthullend en relevanter?

Het werk van Smith bloeit op in het samenspel tussen woord en beeld. Voor hem is taal geen spelbreker, maar biedt ze juist een schat aan mogelijkheden. Smith laat niet simpelweg een voice-over het woord voeren, noch plaatst hij het ‘pure’ beeld op een voetstuk. In zijn speels-deconstructieve constructie werpt hij alle pogingen tot superioriteit overboord.